Aerodynamika w kolarstwie: mity z tunelu aerodynamicznego i realia na szosie (część 2 z 3)

Przetłumaczone z angielskiego. Czytaj oryginał Także w językach: Deutsch Español Français Italiano Português 日本語

Znać fizykę oporu aerodynamicznego to jedno. Zmierzyć go – to zupełnie co innego. Wyścigi nie odbywają się w tunelu aerodynamicznym, a na drodze wiatr rzadko wieje prosto w twarz: twoja prędkość wiatru pozornego często jest o 10 do 20 km/h wyższa albo niższa niż prędkość na liczniku, a sam wiatr zwykle uderza w ciebie pod kątem. Dlatego „najbardziej aero” koło, ramę czy pozycję dużo trudniej wskazać, niż sugeruje marketing. Dobra wiadomość: większości kolarzy wystarczy zrozumieć zasady i kupić sprzęt od zaufanej marki, żeby zgarnąć lwią część korzyści.

Ta druga część naszej trzyczęściowej serii o aerodynamice w kolarstwie wyjaśnia, dlaczego tak jest. Dowiesz się, dlaczego prędkość wiatru pozornego liczy się bardziej niż prędkość względem podłoża, jak boczny wiatr i kąt natarcia wiatru pozwalają dwóm markom jednocześnie ogłaszać „najszybsze” koło, dlaczego testy w tunelu aerodynamicznym są trudniejsze, niż się wydaje, i czego trzeba, żeby samodzielnie przetestować swoją aerodynamikę na drodze.

Część 1 wyjaśniała opór aerodynamiczny jako zjawisko fizyczne: czym jest, dlaczego podwojenie prędkości wymaga osiem razy tyle mocy i jakie kształty są aero. Część 3 przechodzi do praktycznych wyborów: sprzętu i jazdy na kole. Razem te trzy artykuły pomogą ci podejmować decyzje na rowerze i przy wyborze sprzętu.

Aerodynamika w kolarstwie: prawdziwe wyzwanie zaczyna się na drodze

Z wagą sprawa jest prosta: im mniej, tym lepiej, a zmierzysz ją w domu na zwykłej wadze kuchennej. Opór toczenia trudniej ocenić, ale i tu im mniej, tym lepiej, więc możemy dość pewnie powiedzieć, które opony są najszybsze na szosie. Z oporem aerodynamicznym to zupełnie inna bajka. Tyle czynników wpływa tu na siebie nawzajem, że najbardziej aero setup na twoje treningi i twoje drogi jest praktycznie nie do ustalenia. Kilka ogólnych zasad bardzo jednak pomaga.

Liczy się prędkość wiatru pozornego, a nie prędkość na liczniku

Branża zwykle testuje sprzęt kolarski przy prędkości wiatru około 40–45 km/h. Wielu kolarzy to krytykuje: przeciętny amator rzadko utrzymuje takie prędkości, a jeśli już, to krótko. Krytycy patrzą jednak na niewłaściwą liczbę. Dla aerodynamiki nie liczy się to, jak szybko przemieszczasz się względem podłoża, ale z jaką prędkością wjeżdżasz w powietrze przed sobą. A to zależy od… no właśnie, od wiatru. Tego prawdziwego, z prognozy pogody.

Na zewnątrz powietrze rzadko stoi w miejscu. Czasem to tylko lekki powiew o prędkości kilku km/h, a czasem walczysz z porywami 40 km/h i więcej. Przeciętnie większość kolarzy jeździ przy wietrze około 10–20 km/h, który dodaje się do ich prędkości względem podłoża albo od niej odejmuje. Jeśli jedziesz 35 km/h pod wiatr czołowy 10 km/h, twoja prędkość wiatru pozornego wynosi 45 km/h. Z wiatrem w plecy 10 km/h spada do 25 km/h.

Trzeba przyznać, że prędkości testowe branży i tak są dość wysokie i najlepiej pasują do zawodowego ścigania. Nie są jednak aż tak odległe od tego, co spotykasz na własnych treningach. A to, co jest szybsze przy 45 km/h, jest szybsze także przy 30 km/h – różnica jest po prostu mniejsza.

Boczny wiatr i kąt natarcia: wiatr rzadko wieje prosto z przodu

Podczas jazdy czujesz powietrze, które sam rozpychasz, plus naturalny wiatr z kierunku, z którego akurat wieje. Razem tworzą wiatr pozorny, który uderza w przód roweru. Jego kierunek względem ciebie to kąt natarcia wiatru (yaw), a zależy on od czterech rzeczy: twojej prędkości i kierunku jazdy oraz prędkości i kierunku wiatru. Nawet jeśli masz wrażenie, że wiatr zawsze wieje ci prosto w twarz, w rzeczywistości zdarza się to rzadko.

Schemat pokazujący, jak prędkość kolarza i naturalny wiatr składają się na wiatr pozorny, który uderza w rower pod kątem natarcia
Prędkość kolarza i naturalny wiatr składają się na wiatr pozorny, który zwykle uderza w rower pod kątem: to kąt natarcia wiatru (yaw). Na podstawie Aerocoach.

Przy typowych prędkościach kolarskich kąt natarcia wiatru pozornego wynosi od 0 do około 20 stopni. Kąty powyżej 10 stopni zdarzają się dużo rzadziej niż mniejsze, a im szybciej jedziesz, tym mniejszy jest kąt natarcia. Większe kąty nie są wyłącznie złe: umożliwiają tak zwany efekt żagla, kiedy koła z wysokim stożkiem albo ramy aero działają jak żagiel i pchają cię do przodu.

Wykres liniowy oporu aerodynamicznego w zależności od kąta natarcia wiatru dla kilku modeli kół, pokazujący, że ich kolejność zmienia się wraz z kątem
Dane z tunelu aerodynamicznego z opracowania firmy Easton: opór różnych modeli kół zmienia się wraz z kątem natarcia wiatru pozornego, a razem z nim to, który model jest najszybszy.

To, co najszybsze, zależy od tego, jak patrzysz na dane

Jak pokazuje wykres powyżej, kąt natarcia dokłada kolejną warstwę złożoności. Który model jest najlepszy? Model C (czerwony) i model D (zielony) mają oba niski opór przy kącie około 10 stopni. Przy 0 stopni i przy kątach powyżej 12 stopni najniższy opór ma model D (zielony). Większość z nas nie ma pojęcia, przy jakich kątach natarcia zwykle jeździ. Przy wyborze w grę wchodziłby model C albo D, a różnica między nimi na drodze byłaby znikoma. A jednak obaj producenci mogą twierdzić, że to ich model jest „najszybszy” – zależnie od tego, jak przedstawią swoje dane.

Rozwiązaniem byłaby średnia ważona oparta na typowych warunkach jazdy. Na razie jednak nie ma ustalonego standardu takiego porównania.

Stabilność przy bocznym wietrze może znaczyć więcej niż kilka watów

Kąt natarcia prowadzi do kolejnej kwestii: stabilności przy bocznym wietrze. Gdy wiatr pozorny uderza w przednie koło pod kątem, czujesz siłę boczną. Pamiętasz moment, gdy wyprzedza cię duża ciężarówka albo gdy podmuch łapie cię w prześwicie między domami? Potrafi to przestraszyć, głównie dlatego, że przychodzi bez ostrzeżenia. Pierwsze głębokie koła aero słynęły z niestabilności, więc dziś większość marek stawia na stabilność przy bocznym wietrze. Celem jest taki kształt obręczy, który zmniejsza siłę skręcającą koło i sprawia, że jest ona bardziej przewidywalna, żeby kolarz zdążył zareagować.

I rzeczywiście: koła z najwyższym stożkiem w dużej mierze zniknęły z etapów szosowych w zawodowym peletonie, bo zespoły wyżej cenią stabilność niż parę zaoszczędzonych watów. Praktyczna zasada: stożek około 40–50 mm to prawdopodobnie optimum do ogólnej jazdy po szosie.

Jak marki testują aerodynamikę: CFD, tunel aerodynamiczny i welodrom

Jak widać, ocena aerodynamiki jest złożona, a znalezienie najlepszego komponentu aero dla konkretnego kolarza i konkretnego wyścigu to dodatkowy poziom trudności. Wiedza o tym, jak wyglądają testy, pomaga czytać deklaracje producentów i podejmować lepsze decyzje. Pokazuje też, dlaczego porównywanie danych testowych różnych firm jest zdradliwe: każda testuje we własnych warunkach.

Inżynierowie mają trzy główne narzędzia do badania aerodynamiki komponentów rowerowych: obliczeniową mechanikę płynów (CFD), testy w tunelu aerodynamicznym oraz testy w realnych warunkach – na welodromie lub na zewnątrz.

Obliczeniowa mechanika płynów (CFD) wskazuje inżynierom kierunek

CFD to symulacja komputerowa, która przewiduje, jak powietrze opływa dany komponent. Wymaga drogiego oprogramowania i dokładnego modelu 3D części. Ponieważ wszystko dzieje się w komputerze, inżynierowie mogą szybko sprawdzić wiele konfiguracji, zanim cokolwiek zbudują. Są jednak ograniczenia: pełne zamodelowanie poruszającego się i obracającego koła jest bardzo trudne, a kompletny rower ma dużo więcej ruchomych części, z kolarzem na czele. Dlatego CFD najbardziej przydaje się na wczesnym etapie projektowania nowych rowerów i części, żeby skierować prace inżynierskie we właściwą stronę.

Wizualizacja obliczeniowej mechaniki płynów (CFD) z liniami prądu wokół komponentu rowerowego
Symulacja obliczeniowej mechaniki płynów (CFD) przepływu powietrza wokół ramy rowerowej. Na podstawie Swiss Side.

Tunel aerodynamiczny to laboratorium aerodynamików

Tunel aerodynamiczny to rura z potężnymi wentylatorami, które wytwarzają równomierny przepływ powietrza wokół nieruchomego obiektu, na przykład roweru albo komponentu. Badacze mogą uwidocznić przepływ dymem lub barwnikiem i zobaczyć, gdzie przechodzi z gładkiego (laminarnego) w turbulentny – to znak, że przepływ oderwał się od powierzchni.

Tunel mierzy między innymi opór, siły boczne, temperaturę powietrza i prędkość wiatru. Przede wszystkim jednak przepływ, kierunek i prędkość wiatru można kontrolować niezależnie od pogody na zewnątrz. Kolarstwo ma tu szczególny problem: prędkości wiatru są w nim niskie w porównaniu choćby z Formułą 1. Tunele aerodynamiczne dla kolarstwa potrzebują więc bardzo precyzyjnej, czułej aparatury pomiarowej, co sprawia, że ich eksploatacja jest droga.

Kilka wizualizacji tunelu aerodynamicznego i sprzętu, których Swiss Side używa do analizy aerodynamiki.

Welodrom to pierwszy krok w stronę testów w realnych warunkach

Kolejnym krokiem po tunelu aerodynamicznym jest welodrom, często wykorzystywany do optymalizacji pozycji kolarza i wyboru sprzętu. Warunki są tam mniej kontrolowane, ale bliższe „prawdziwemu światu”. Na drodze testy stają się bardzo trudne: nie kontrolujesz otoczenia, a do gry wchodzi wiele czynników zakłócających.

Jak bardzo to skomplikowane, widać na przykładzie prostego eksperymentu myślowego.

Eksperyment myślowy: jak przetestować koło w tunelu aerodynamicznym?

Wyobraź sobie, że chcesz zmierzyć opór aerodynamiczny nowego kompletu kół. Jak zaplanujesz eksperyment w tunelu aerodynamicznym?

  • Testujesz samą obręcz? Pomijasz wtedy szprychy, a to nierealistyczne. Ale może to najlepszy sposób na optymalizację kształtu obręczy?
  • Dodajesz szprychy? Dobrze, ale czy koło ma stać, czy się obracać? I czy widelec i rama nie wpłyną na wynik?
  • Obracające się koło zamontowane w rowerze? Lepiej, ale co z kolarzem?
  • Obracające się koło w kompletnym rowerze z manekinem w roli kolarza? Tyle że manekin nie pedałuje. Czy to nie zmieni wyniku?
  • Koło w rowerze, na którym jedzie prawdziwy człowiek?
  • Czy na tym etapie wciąż mierzymy opór koła, czy już opór całej reszty?

Nie takie to proste.

Koło Campagnolo Bora WTO w tunelu aerodynamicznym, z dymem pokazującym przepływ powietrza wokół obręczy
Koło Campagnolo Bora WTO w tunelu aerodynamicznym. Dym uwidacznia przepływ powietrza. Na podstawie Bike Rumor.

Jak wiedzą naukowcy i inżynierowie wśród was, każdy układ eksperymentalny ma swoje wady i zalety, a właściwy zależy od pytania, na które chcesz odpowiedzieć. Ale im więcej zmiennych dodajesz, żeby układ był „realistyczny”, tym mniej dowiadujesz się o samym kole. W pewnym momencie koło ginie w szumie. Jeśli z kolei uprościsz układ za bardzo, wynik może nie przekładać się na prawdziwy świat.

Tak, przepraszamy, to skomplikowane. Na szczęście większość z nas nie projektuje nowego sprzętu – chcemy go po prostu kupić.

Testowanie własnej aerodynamiki wymaga prawdziwego zaangażowania

Jeśli chcesz mieć najbardziej aero sprzęt w ramach swojego budżetu, masz dwie opcje. Pierwsza: zrozum zasady aerodynamiki w kolarstwie, pogódź się z tym, że różnice w absolutnej czołówce są małe, i kup sprzęt od zaufanej marki. Najprawdopodobniej dostaniesz większość korzyści, jakie daje najlepszy sprzęt aero. To dobry wybór, a ten blog pomoże ci go dokonać dzięki wszystkim artykułom w kategoriach Go Faster, Roll Faster i Be Faster.

Druga opcja: jeśli chcesz dokładnie wiedzieć, jak każdy wybór sprzętowy wpływa na twoją aerodynamikę, nie obejdzie się bez samodzielnych testów i wyznaczenia własnego CdA (współczynnik oporu aerodynamicznego × powierzchnia czołowa, zob. część 1). Niektóre rzeczy, które powszechnie uchodzą za szybsze, wcale nie muszą być szybsze w twoim przypadku. Uprzedzamy jednak: musisz opanować sprzęt pomiarowy, zaprojektować dobry układ eksperymentu i zinterpretować dane. Członkom Escape Collective polecamy na początek odcinek „Aero 101” podcastu Performance Process – dobrze pokazuje, z czym to się wiąże.

Metoda Chunga pozwala przetestować aero na drodze

Bez tunelu aerodynamicznego możesz przetestować swoją aerodynamikę na drodze tak zwaną metodą Chunga, opracowaną przez Roberta Chunga. W skrócie: przejeżdżasz kilka okrążeń ze stałą mocą na pętli albo na trasie tam i z powrotem, rejestrując moc, prędkość i dane o otoczeniu, takie jak wiatr i gęstość powietrza. Potem wczytujesz dane do programu takiego jak Golden Cheetah czy Aerotune, który wylicza twoje CdA. Aerotune wyjaśnia ten proces na poniższym filmie.

Film Aerotune o tym, jak przygotować trasę tam i z powrotem do testu aero.

Wyzwanie tkwi we wszystkich drobnych zakłóceniach: zmianach prędkości wiatru, oporze toczenia, twojej pozycji na rowerze, twojej wadze, temperaturze, wilgotności i dokładności całej aparatury. Dlatego wybór trasy ma kluczowe znaczenie. Potrzebujesz drogi, na której utrzymasz pozycję, a przejeżdżające samochody będą ci jak najmniej przeszkadzać.

Wahania oporu toczenia wprowadzają szum do testów aero na drodze

W podcaście Silca Marginal Gains Xavier Disley z Aerocoach zwrócił uwagę na kolejny problem przy testach CdA: wahania oporu toczenia. Ponieważ wciąż nie potrafimy wiarygodnie zmierzyć, jak opór toczenia zmienia się na drodze, wprowadza on do danych jeszcze więcej zmienności.

Każdy z tych czynników może się zmienić w trakcie testu, a jeśli go nie uwzględnisz, wynik będzie mniej dokładny. Ostatecznie wyliczone CdA jest tylko tak precyzyjne jak najmniej dokładny pomiar. Pytanie brzmi więc: jaka dokładność wystarczy do celu twojego testu?

Aerometry to świetny pomysł, ale w praktyce wciąż mają ograniczone zastosowanie

Żeby uprościć testy w realnych warunkach i dokładniej mierzyć opór, niektóre firmy opracowały aerometry. Najbardziej znane to Notio, jeden z pierwszych, i Aerosensor, dziś jeden z najpopularniejszych. Aerometry mierzą zmiany ciśnienia dynamicznego powietrza i łączą je z danymi z pomiaru mocy i czujnika prędkości. Niektóre urządzenia wykrywają też zmiany twojej pozycji na rowerze, na przykład czujnik pozycji ciała Forma albo Aerosensor AeroBody.

Aerometr Aerosensor zamontowany z przodu roweru szosowego
Aerometr zamontowany na rowerze. Takie urządzenia ułatwiają oszacowanie CdA, bo same mierzą część danych i dostarczają oprogramowanie do analizy. Na zdjęciu: Aerosensor.

Na razie te urządzenia i metody pomogą ci uchwycić większe różnice w setupie, takie jak twoja pozycja, kask aero kontra zwykły czy efekt skarpetek aero. Wymaga to jednak zaangażowania i wysiłku. Czy warto? To już twoja decyzja. Prostszą drogą może być zlecenie testu wyspecjalizowanej firmie zajmującej się testami i doradztwem aero, takiej jak Aerocoach, Swiss Side czy Watt Shop.

Jaki sprzęt więc kupić i jak najlepiej wykorzystać go w wyścigu? O tym jest część 3 serii o aerodynamice w kolarstwie: wybór sprzętu i strategie jazdy na kole.