Aerodynamika w kolarstwie: czym jest i dlaczego ma znaczenie (część 1 z 3)

Przetłumaczone z angielskiego. Czytaj oryginał Także w językach: Deutsch Español Français Italiano Português 日本語

Aerodynamika w kolarstwie potrafi wydawać się zagmatwana, wręcz tajemnicza. Niepotrzebnie. Niezależnie od tego, czy ścigasz się od lat, czy dopiero zaczynasz, zrozumienie aerodynamiki pomoże ci jeździć szybciej, mądrzej i lepiej dobierać sprzęt. Na płaskim od 70 do 90 procent twojego wysiłku idzie na pokonanie oporu powietrza.

Ta pierwsza część naszej trzyczęściowej serii wyjaśnia aerodynamikę w kolarstwie jako zjawisko fizyczne. Dowiesz się, ile mocy potrzeba, żeby podwoić prędkość (osiem razy tyle!), czym jest opór aerodynamiczny (i tak, potrafi dać w kość) oraz dlaczego niektóre kształty są bardziej aerodynamiczne od innych. Kiedy zrozumiesz te podstawy, wiele rzeczy rozgryziesz na własną rękę.

Część 2 pokazuje, jak trudno zmierzyć aerodynamikę rowerów i komponentów – w tunelu aerodynamicznym i na drodze. Część 3 przechodzi do praktyki: sprzętu i jazdy na kole. Razem te trzy artykuły pomogą ci podejmować decyzje na rowerze i przy wyborze sprzętu, a w efekcie jeździć szybciej. Do tej serii będziemy często wracać przy testach konkretnego sprzętu.

Dlaczego aerodynamika w kolarstwie ma znaczenie

Kolarstwo to w gruncie rzeczy dość prosta sprawa. Moc, którą wkładasz w pedały, zamienia się w ruch do przodu. O tym, kto jest szybki, a kto jeszcze szybszy, decyduje z jednej strony to, ile mocy potrafisz wygenerować, a z drugiej – jak dobrze pokonujesz siły natury, które działają przeciwko tobie.

Schemat sił działających na kolarza: moc pedałowania, grawitacja, opór toczenia i opór aerodynamiczny
Siły działające podczas jazdy na rowerze. Ilustracja: TrainingPeaks.

Powyższa ilustracja pokazuje te siły. Moc pcha kolarza do przodu, a grawitacja ściąga kolarza i rower ku ziemi. Tak, grawitację też trzeba pokonać: pomyśl, jak przesuwa się po stole pusty, a jak pełny bidon. Do tego dochodzi opór toczenia i wreszcie opór aerodynamiczny. Wszystkie te siły razem działają przeciwko twojej mocy. Żeby z mocy, którą masz, wycisnąć jak największą prędkość, musisz ograniczyć te siły oporu. Uda ci się to, gdy je zrozumiesz i dopasujesz do nich pozycję i sprzęt.

Jak zobaczysz poniżej, opór aerodynamiczny jest najważniejszą z tych sił: na płaskim odpowiada za 70 do 90 procent całkowitego oporu. Jest też najbardziej złożony. Zacznijmy więc od fizyki.

Fizyka: wzór na opór aerodynamiczny

Jadąc do przodu, kolarz i rower muszą rozepchnąć powietrze, które mają przed sobą. Ten opór powietrza, a ściślej opór aerodynamiczny, opisuje wzór:

FD=CdA×12ρ×v2 F_D = CdA \times \frac{1}{2}\rho \times v^2
  • CdA (współczynnik oporu aerodynamicznego × powierzchnia czołowa): w uproszczeniu mówi, jak aerodynamiczny jest cały układ kolarz–rower. „Cd” opisuje, jak aerodynamiczny jest kształt, a „A” to powierzchnia czołowa, która „widzi” wiatr. To intuicyjne: mniejszy obiekt rozpycha mniej powietrza, a bardziej opływowy kształt łatwiej się przez nie prześlizguje. Jedno i drugie oznacza mniejszy opór. Typowe wartości dla kolarzy wynoszą od około 0,5 m² w wyprostowanej pozycji do 0,2 m² w bardzo aero pozycji czasowej.
  • ρ (grecka litera rho): gęstość powietrza. Im rzadsze powietrze, tym mniejszy opór. Gęstość powietrza zależy od ciśnienia atmosferycznego, temperatury i wilgotności, więc zmienia się w zależności od miejsca i pogody. Spada wraz z wysokością – dlatego próby bicia rekordu godzinnego podejmowano na welodromie w stolicy Meksyku, na wysokości około 2 230 m n.p.m. Cieplejsze powietrze ma mniejszą gęstość i – co może zaskakiwać – wilgotniejsze również.
  • v (prędkość): prędkość, z jaką jadą kolarz i rower. Jest podniesiona do kwadratu! Opór rośnie z kwadratem prędkości, a moc potrzebna do jego pokonania – z sześcianem. To jeden z głównych powodów, dla których aero ma tak duże znaczenie.

Dwa razy szybciej? Potrzebujesz osiem razy tyle mocy

Ponieważ opór tak gwałtownie rośnie wraz z prędkością, aerodynamika odgrywa kluczową rolę. Mówiąc najprościej: żeby podwoić prędkość na rowerze, potrzebujesz osiem razy tyle mocy, by pokonać dodatkowy opór aerodynamiczny.

Tak, osiem razy tyle! Dlaczego? Przy dwukrotnie większej prędkości uderzasz w dwa razy więcej cząstek powietrza i uderzasz w nie dwa razy mocniej. To już daje czterokrotnie większy opór aerodynamiczny, co widać we wzorze powyżej. Moc potrzebna do pokonania tego oporu to opór pomnożony przez prędkość, a prędkość też się podwoiła: 4 × 2 = 8.

Brzmi zawile? Oto uproszczony wzór:

nowa prędkosˊcˊ3obecna prędkosˊcˊ3×obecna moc=nowa moc \frac{\text{nowa prędkość}^3}{\text{obecna prędkość}^3} \times \text{obecna moc} = \text{nowa moc}

Załóżmy, że do jazdy z prędkością 20 km/h potrzebujesz 50 W. Żeby podwoić prędkość do 40 km/h, potrzebujesz 400 W. Podobnie przejście z 30 km/h przy 200 W na 40 km/h wymaga około 474 W. Ten uproszczony wzór pomija opór toczenia i zakłada brak wiatru, ale dobrze pokazuje tendencję. Jeśli jeździsz z pomiarem mocy, pewnie już to czujesz: przy dużych prędkościach każdy dodatkowy km/h kosztuje dużo więcej watów niż przy małych.

Opór aerodynamiczny to coś więcej niż opór powietrza

Najprostszy model myślowy aerodynamiki w kolarstwie to moc potrzebna, by odepchnąć powietrze przed nami. To dobry model, ale rzeczywistość jest nieco bardziej skomplikowana, a model nie tłumaczy niektórych efektów, które obserwujemy. Żeby zrozumieć, dlaczego jedne kształty są bardziej „aero” od innych, musimy przyjrzeć się oporowi aerodynamicznemu dokładniej, a konkretnie temu, co wpływa na współczynnik oporu aerodynamicznego, czyli „Cd” we wzorze powyżej. Składa się on z dwóch części: oporu ciśnieniowego i oporu tarcia.

Nieopływowa, okrągła bryła z turbulentnym, oderwanym przepływem powietrza za nią obok opływowego kształtu w formie kropli z gładkim przepływem
Przepływ powietrza wokół okrągłego kształtu i wokół kształtu zoptymalizowanego aerodynamicznie. Oba mają tę samą powierzchnię czołową wystawioną na wiatr. Bryła opływowa jest bardziej aerodynamiczna, bo ogranicza oderwanie przepływu za sobą. Zmniejsza to różnicę ciśnień między przodem a tyłem, a tym samym opór ciśnieniowy, który w przeciwnym razie ciągnie obiekt do tyłu. Na podstawie opracowania firmy Easton na temat aerodynamiki.

Podczas jazdy powietrze przed nami jest sprężane i ma wyższe ciśnienie, a powietrze za nami – niższe. Ta różnica ciśnień wytwarza siłę, która nas spowalnia; nazywamy ją „oporem ciśnieniowym”. Gdy obiekt jest nieopływowy, przepływ powietrza odrywa się od niego i zostawia za nim strefę podciśnienia. Efekt: większy opór ciśnieniowy, a obiekt jest dosłownie „ciągnięty od tyłu”. Gdy obiekt jest opływowy, czyli „aero”, powietrze opływa go bez oderwania. Strefa podciśnienia jest mniejsza, a wraz z nią opór ciśnieniowy.

Do tego dochodzi „opór tarcia”, czyli energia tracona na tarcie, gdy powietrze przepływa po powierzchni obiektu. Im mocniej powietrze „przykleja się” do powierzchni, tym więcej mocy potrzebujesz, żeby jechać do przodu. Odpowiednie materiały i faktury powierzchni zmniejszają opór tarcia i sprawiają, że obiekt jest bardziej aero.

Okrągłe nie jest aero: rury stalowe, linki przerzutki czy nogi

Z tego, czego się dotąd dowiedzieliśmy, wynika, że zaprojektowanie optymalnego kształtu rowerów aero i komponentów to poważne wyzwanie inżynieryjne. To problem optymalizacyjny, bo aerodynamika nie jest jedynym kryterium. Przede wszystkim część musi niezawodnie spełniać swoje zadanie, czy to główka ramy, sztyca, czy kask.

Współczynniki oporu typowych kształtów: kula, półkula, stożek, sześcian, walec, pocisk i profil lotniczy
Współczynniki oporu typowych kształtów według NASA. Okrągłe kształty, takie jak linki, rury i nogi, wypadają słabo i mogą mieć nawet dziesięciokrotnie wyższy współczynnik oporu niż w pełni zoptymalizowany profil lotniczy.

NASA i inni dokładnie zbadali idealne kształty aerodynamiczne; kilka przykładów widać powyżej. Przy tej samej powierzchni czołowej profil lotniczy ma współczynnik oporu (Cd) 0,045, pocisk około 0,3, a kula około 0,5. Trudno intuicyjnie pojąć, że dużo większy obiekt może mieć podobny opór aerodynamiczny tylko dlatego, że jego kształt jest bardziej aero. A jednak dane pokazują nawet dziesięciokrotną różnicę Cd między okrągłymi rurami starej stalówki a kształtami nowoczesnej ramy aero. To sporo! W skrajnym przypadku cieniutka, okrągła linka przerzutki o średnicy 5 mm, zwisająca z roweru, może generować tyle samo oporu aerodynamicznego co szeroka na 5 cm, zoptymalizowana aerodynamicznie główka ramy.

Te różnice mają największe znaczenie z przodu roweru, gdzie kolarz i rower wjeżdżają w niezaburzone powietrze. Dlatego przednie koła, kierownice, wewnętrzne prowadzenie linek i kaski to kluczowe obszary optymalizacji aerodynamicznej, co pokażemy w kolejnych artykułach.

Trzy drogi do aero: mniejsza powierzchnia, opływowy kształt, mniejsze tarcie

Podsumowując: żeby zminimalizować część oporu aerodynamicznego zależną od CdA, stawiaj na:

  • Mniejszą powierzchnię: jak najmniejszą powierzchnię czołową wystawioną na wiatr, czyli „A” we wzorze.
  • Bardziej opływowy kształt: taki, przy którym przepływ powietrza nie odrywa się od powierzchni – to główna część „Cd”.
  • Mniejsze tarcie: powierzchnię, po której powietrze łatwo przepływa – to reszta „Cd”.

Inżynierowie rowerowi optymalizują to wszystko w ramach, kołach, kaskach, odzieży i innych komponentach. Pozostaje pytanie: kto robi to najlepiej? Który sprzęt jest naprawdę najbardziej aero przy moim stylu jazdy?

Cóż… to zależy. Jak zobaczymy w części 2 serii o aerodynamice w kolarstwie, wskazanie najbardziej aerodynamicznego setupu wciąż jest bardzo złożone, mimo obliczeniowej mechaniki płynów (CFD), tuneli aerodynamicznych i najnowszych technologii testów w realnych warunkach.

Filippo Ganna w aerodynamicznej pozycji czasowej na torze podczas próby bicia rekordu godzinnego
Filippo Ganna na welodromie w Grenchen w Szwajcarii, w drodze po nowy rekord godzinny – 56,792 km, 8 października 2022 roku. Rekord zawdzięczał w dużej mierze niesamowitej mocy i jednemu z najbardziej dopracowanych aerodynamicznie setupów, na jakich kiedykolwiek jeżdżono. Zdjęcie: AP.